శ్రీగుణరత్నకోశః

శ్రీపరాశరభట్టార్యః శ్రీరంగేశపురోహితః |
శ్రీవత్సాంకసుతః శ్రీమాన్ శ్రేయసే మేఽస్తు భూయసే ||
శ్రియై సమస్తచిదచిద్విధానవ్యసనం హరేః |
అంగీకారిభిరాలోకైః సార్థయంత్యై కృతోఽంజలిః || ౧ ||
ఉల్లాసపల్లవితపాలితసప్తలోకీ-
-నిర్వాహకోరకితనేమకటాక్షలీలామ్ |
శ్రీరంగహర్మ్యతలమంగళదీపరేఖాం
శ్రీరంగరాజమహిషీం శ్రియమాశ్రయామః || ౨ ||
అనుకలతనుకాండాలింగనారంభశుంభత్
ప్రతిదిశభుజశాఖశ్రీసఖానోకహర్ధిః |
స్తననయనగులుచ్ఛస్ఫారపుష్పద్విరేఫా
రచయతు మయి లక్ష్మీకల్పవల్లీ కటాక్షాన్ || ౩ ||
యద్భ్రూభంగాః ప్రమాణం స్థిరచరరచనాతారతమ్యే మురారేః
వేదాంతాస్తత్త్వచింతాం మురభిదురసి యత్పాదచిహ్నైస్తరంతి |
భోగోపోద్ఘాతకేలీచులకితభగవద్వైశ్వరూప్యానుభావా
సా నః శ్రీరాస్తృణీతామమృతలహరిధీలంఘనీయైరపాంగైః || ౪ ||
యద్యావత్తవ వైభవం తదుచితస్తోత్రాయ దూరే స్పృహా
స్తోతుం కే వయమిత్యదశ్చ జగృహుః ప్రాంచో విరించాదయః |
అప్యేవం తవ దేవి వాఙ్మనసయోర్భాషానభిజ్ఞం పదం
కావాచః ప్రయతామహే కవయితుం స్వస్తి ప్రశస్త్యై గిరామ్ || ౫ ||
స్తోతారం తముశంతి దేవి కవయో యో విస్తృణీతే గుణాన్
స్తోతవ్యస్య తతశ్చ తే స్తుతిధురా మయ్యేవ విశ్రామ్యతి |
యస్మాదస్మదమర్షణీయఫణితిస్వీకారతస్తే గుణాః
క్షాంత్యౌదార్యదయాదయో భగవతి స్వాం ప్రస్నువీరన్ ప్రథామ్ || ౬ ||
సూక్తిం సమగ్రయతు నః స్వయమేవ లక్ష్మీః
శ్రీరంగరాజమహిషీ మధురైః కటాక్షైః |
వైదగ్ధ్యవర్ణగుణగుంభనగౌరవైర్యాం
కండూలకర్ణకుహరాః కవయో ధయంతి || ౭ ||
అనాఘ్రాతావద్యం బహుగుణపరీణాహి మనసో
దుహానం సౌహార్దం పరిచితమివాథాపి గహనమ్ |
పదానాం సౌభ్రాత్రాదనిమిషనిషేవ్యం శ్రవణయోః
త్వమేవ శ్రీర్మహ్యం బహుముఖయ వాణీవిలసితమ్ || ౮ ||
శ్రియః శ్రీః శ్రీరంగేశయ తవ చ హృద్యాం భగవతీం
శ్రియం త్వత్తోఽప్యుచ్చైర్వయమిహ ఫణామః శృణుతరామ్ |
దృశౌ తే భూయాస్తాం సుఖతరలతారే శ్రవణతః
పునర్హర్షోత్కర్షాత్ స్ఫుటతు భుజయోః కంచుకశతమ్ || ౯ ||
దేవి శ్రుతిం భగవతీం ప్రథమే పుమాంసః
త్వత్సద్గుణౌఘమణికోశగృహం గృణంతి |
తద్ద్వారపాటనపటూని చ సేతిహాస-
-సంతర్కణస్మృతిపురాణపురస్సరాణి || ౧౦ ||
ఆహుర్వేదానమానం కతిచన కతిచారాజకం విశ్వమేతత్
రాజన్వత్కేచిదీశం గుణినమపి గుణైస్తం దరిద్రాణమన్యే |
భిక్షావన్యే సురాజంభవమితి చ జడాస్తే తలాతల్యకార్షుః
యే తే శ్రీరంగహర్మ్యాంగణకనకలతే న క్షణం లక్ష్యమాసన్ || ౧౧ ||
మనసి విలసతాఽక్ష్ణా భక్తిసిద్ధాంజనేన
శ్రుతిశిరసి నిగూఢం లక్ష్మి తే వీక్షమాణాః |
నిధిమివ మహిమానం భుంజతే యేఽపి ధన్యాః
నను భగవతి దైవీం సంపదం తేఽభిజాతాః || ౧౨ ||
అస్యేశానా జగత ఇతి తేఽధీమహే యాం సమృద్ధిం
శ్రీః శ్రీసూక్తం బహుముఖయతే తాం చ శాఖానుశాఖమ్ |
ఈష్టే కశ్చిజ్జగత ఇతి యః పౌరుషే సూక్త ఉక్తః
తం చ త్వత్కం పతిమధిజగావుత్తరశ్చానువాకః || ౧౩ ||
ఉద్బాహుస్త్వాముపనిషదసావాహ నైకా నియంత్రీం
శ్రీమద్రామాయణమపి పరం ప్రాణితి త్వచ్చరిత్రే |
స్మర్తారోఽస్మజ్జనని యతమే సేతిహాసైః పురాణైః
నిత్యుర్వేదానపి చ తతమే త్వన్మహిమ్ని ప్రమాణమ్ || ౧౪ ||
ఆకుగ్రామనియామకాదపి విభోరాసర్వనిర్వాహకాత్
ఐశ్వర్యం యదిహోత్తరోత్తరగుణం శ్రీరంగభర్తుః ప్రియే |
తుంగం మంగళముజ్జ్వలం గరిమవత్ పుణ్యం పునః పావనం
ధన్యం యత్తదదశ్చ వీక్షణభువస్తే పంచషాః విప్రుషః || ౧౫ ||
ఏకో ముక్తాతపత్రప్రచలమణిఘణాత్కారిమౌళిర్మనుష్యో
దృప్యద్దంతావళస్థో న గణయతి నతాన్ యత్క్షణం క్షోణిపాలాన్ |
యత్తస్మై తిష్ఠతేఽన్యః కృపణమశరణో దర్శయన్ దంతపంక్తీ
తత్తే శ్రీరంగరాజప్రణయిని నయనోదంచితాన్యంచితాభ్యామ్ || ౧౬ ||
రతిర్మతిసరస్వతీ ధృతిసమృద్ధిసిద్ధిశ్రియః
సుధాసఖి యతోముఖం చిచలిషేత్తవ భ్రూలతా |
తతోముఖమథేందిరే బహుముఖీమహంపూర్వికాం
విగాహ్య చ వశంవదాః పరివహంతి కూలంకషాః || ౧౭ ||
సహ స్థిరపరిత్రసవ్రజవిరించనాకించనైః
అనోకహబృహస్పతిప్రబలవిక్లబప్రక్రియమ్ |
ఇదం సదసదాత్మనా నిఖిలమేవ నిమ్నోన్నతం
కటాక్షతదుపేక్షయోస్తవ హి లక్ష్మి తత్తాండవమ్ || ౧౮ ||
కాలే శంసతి యోగ్యతాం చిదచితోరన్యోన్యమాలింగతోః
భూతాహంకృతిబుద్ధిపంచకరణీస్వాంతప్రవృత్తీంద్రియైః |
అండానావరణైః సహస్రమకరోత్తాన్భూర్భువః సర్వతః
శ్రీరంగేశ్వరదేవి తే విహృతయే సంకల్పమానః ప్రియః || ౧౯ ||
శబ్దాదీన్ విషయాన్ ప్రదర్శ్య విభవం విస్మార్య దాస్యాత్మకం
వైష్ణవ్యా గుణమాయయాఽఽత్మనివహాన్ విప్లావ్య పూర్వః పుమాన్ |
పుంసా పణ్యవధూవిడంబివపుషా ధూర్తానివాయాసయన్
శ్రీరంగేశ్వరి కల్పతే తవ పరీహాసాత్మనే కేలయే || ౨౦ ||
యద్దూరే మనసో యదేవ తమసః పారే యదత్యద్భుతం
యత్కాలాదపచేలిమం సురపురీ యద్గచ్ఛతో దుర్గతిః |
సాయుజ్యస్య యదేవ సూతిరథవా యద్దుర్గ్రహం మద్గిరాం
తద్విష్ణోః పరమం పదం తవ కృతే మాతః సమామ్నాసిషుః || ౨౧ ||
హేలాయామఖిలం చరాచరమిదం భోగే విభూతిః పరా
పుణ్యాస్తే పరిచారకర్మణి సదా పశ్యంతి యే సూరయః |
శ్రీరంగేశ్వరదేవి కేవలకృపానిర్వాహ్యవర్గే వయం
శేషిత్వే పరమః పుమాన్ పరికరా హ్యేతే తవ స్ఫారణే || ౨౨ ||
ఆజ్ఞానుగ్రహభీమకోమలపురీపాలా ఫలం భేజుషాం
యాఽయోధ్యేత్యపరాజితేతి విదితా నాకం పరేణ స్థితా |
భావైరద్భుతభోగభూమగహనైః సాంద్రా సుధాస్యందిభిః
శ్రీరంగేశ్వరగేహలక్ష్మి యువయోస్తాం రాజధానీం విదుః || ౨౩ ||
తస్యాం చ త్వత్కృపావన్నిరవధిజనతావిశ్రమార్హావకాశం
సంకీర్ణం దాస్యతృష్ణాకలితపరికరైః పుంభిరానందనిఘ్నైః |
స్నేహాదాస్థానరక్షావ్యసనిభిరభయం శార్ఙ్గచక్రాసిముఖ్యై-
-రానందైకార్ణవం శ్రీర్భగవతి యువయోరాహురాస్థానరత్నమ్ || ౨౪ ||
తత్ర స్రక్స్పర్శగంధం స్ఫురదుపరిఫణారత్నరోచిర్వితానం
విస్తీర్యానంతభోగం తదుపరి నయతా విశ్వమేకాతపత్రమ్ |
తైస్తైః కాంతేన శాంతోదితగుణవిభవైరర్హతా త్వామసంఖ్యైః
అన్యోన్యాద్వైతనిష్ఠాఘనరసగహనాన్ దేవి బధ్నాసి భోగాన్ || ౨౫ ||
భోగ్యా వామపి నాంతరీయకతయా పుష్పాంగరాగైః సమం
నిర్వృత్తప్రణయాతివాహనవిధౌ నీతాః పరీవాహతామ్ |
దేవి త్వామను నీలయా సహ మహీదేవ్యః సహస్రం తథా
యాభిస్వం స్తనబాహుదృష్టిభిరివ స్వాభిః ప్రియం శ్లాఘసే || ౨౬ ||
తే సాధ్యాః సంతి దేవా జనని గుణవపుర్వేషవృత్తస్వరూపైః
భోగైర్వా నిర్విశేషాః సవయస ఇవ యే నిత్యనిర్దోషగంధాః
హే శ్రీః శ్రీరంగభర్తుస్తవ చ పదపరీచారవృత్త్యై సదాఽపి
ప్రేమప్రద్రాణభావావిలహృదయహఠాత్కారకైంకర్యభోగాః || ౨౭ ||
స్వరూపం స్వాతంత్ర్యం భగవత ఇదం చంద్రవదనే
త్వదాశ్లేషోత్కర్షాద్భవతి ఖలు నిష్కర్షసమయే |
త్వమాసీర్మాతః శ్రీః కమితురిదమిత్థంత్వవిభవ-
-స్తదంతర్భావాత్త్వాం న పృథగభిధత్తే శ్రుతిరపి || ౨౮ ||
తవ స్పర్శాదీశం స్పృశతి కమలే మంగళపదం
తవేదం నోపాధేరుపనిపతితం శ్రీరసి యతః |
ప్రసూనం పుష్యంతీమపి పరిమళర్ధిం జిగదిషుః
న చైవం త్వాదేవం స్వదత ఇతి కశ్చిత్కవయతే || ౨౯ ||
అపాంగా భూయాంసో యదుపరి పరం బ్రహ్మ తదభూ-
-దమీ యత్ర ద్విత్రాః స చ శతమఖాదిస్తదధరాత్ |
అతః శ్రీరామ్నాయస్తదుభయముశంస్త్వాం ప్రణిజగౌ
ప్రశస్తిః సా రాజ్ఞో యదపి చ పురీకోశకథనమ్ || ౩౦ ||
స్వతః శ్రీస్త్వం విష్ణోః స్వమసి తత ఏవైష భగవాన్
త్వదాయత్తర్ధిత్వేఽప్యభవదపరాధీనవిభవః |
స్వయా దీప్త్యా రత్నం భవదపి మహార్ఘం న విగుణం
న కుంఠస్వాతంత్ర్యం భవతి చ న చాన్యాహితగుణమ్ || ౩౧ ||
ప్రశకనబలజ్యోతిర్జ్ఞానైశ్వరీవిజయప్రథా-
-ప్రణతవరణప్రేమక్షేమంకరత్వపురస్సరాః
అపి పరిమళః కాంతిర్లావణ్యమర్చిరితీందిరే
తవ భగవతశ్చైతే సాధారణాః గుణరాశయః || ౩౨ ||
అన్యేఽపి యౌవనముఖాః యువయోః సమానాః
శ్రీరంగమంగళవిజృంభణవైజయంతి
తస్మింస్తవ త్వయి చ తస్య పరస్పరేణ
సంస్తీర్య దర్పణ ఇవ ప్రచురం స్వదంతే || ౩౩ ||
యువత్వాదౌ తుల్యేఽప్యపరవశతాశత్రుశమన-
-స్థిరత్వాదీన్ కృత్వా భగవతి గుణాన్ పుంస్త్వసులభాన్ |
త్వయి స్త్రీత్వైకాంతాన్ మ్రదిమపతిపారార్థ్యకరుణా-
-క్షమాదీన్వా భోక్తుం భవతి యువయోరాత్మని భిదా || ౩౪ ||
ఘనకనకద్యుతీ యువదశామపి ముగ్ధదశాం
యువతరుణత్వయోరుచితమాభరణాది పరమ్ |
ధ్రువమసమానదేశవినివేశి విభజ్య హరౌ
త్వయి చ కుశేశయోదరవిహారిణి నిర్విశసి || ౩౫ ||
అంగం తే మృదుశీతముగ్ధమధురోదారైర్గుణైర్గుంభతః
క్షీరాబ్ధేః కిమృజీషతాముపగతా మన్యే మహార్ఘాస్తతః |
ఇందుః కల్పలతా సుధామధుముఖా ఇత్యావిలాం వర్ణనాం
శ్రీరంగేశ్వరి శాంతకృత్రిమకథం దివ్యం వపుర్నార్హతి || ౩౬ ||
ప్రణమదనువిధిత్సావాసనానమ్రమగ్రే
ప్రణయిపరిచిచీషాకుంచితం పార్శ్వకేన |
కనకనికషచంచచ్చంపకస్రక్సమాన-
-ప్రవరమిదముదారం వర్ష్మ వాచామభూమిః || ౩౭ ||
ఏకం న్యంచ్య నతిక్షమం మమ పరం చాకుంచ్య పాదాంబుజం
మధ్యే విష్టరపుండరీకమభయం విన్యస్య హస్తాంబుజమ్ |
త్వాం పశ్యేమ నిషేదుషీం ప్రతికలం కారుణ్యకూలంకష-
-స్ఫారాపాంగతరంగమంబ మధురం ముగ్ధం ముఖం బిభ్రతీమ్ || ౩౮ ||
సురభితనిగమాంతం వందిషీయేందిరాయాః
తవ కమలపలాశప్రక్రియం పాదయుగ్మమ్ |
వహతి యదుపమర్దైర్వైజయంతీ హిమాంభః
ప్లుతిభిరివ నవత్వం కాంతబాహాంతరాళే || ౩౯ ||
త్వత్స్వీకారకలావలేపకలుషా రాజ్ఞాం దృశో దుర్వచాః
నిత్యం త్వన్మధుపానమత్తమధుపశ్రీనిర్భరాభ్యాం పతిమ్ |
దృగ్భ్యామేవ హి పుండరీకనయనం వేదో విదామాస తే
సాక్షాల్లక్ష్మి తవావలోకవిభవః కాక్వా కయా వర్ణ్యతే || ౪౦ ||
ఆనందాత్మభిరీశమజ్జనమదక్షీబాలసైరాగల-
-ప్రేమార్ద్రైరపి కూలముద్వహకృపాసంప్లావితాస్మాదృశైః |
పద్మే! తే ప్రతిబిందుబద్ధకలికబ్రహ్మాదివిష్కంభకైః
ఐశ్వర్యోద్గమగద్గదైరశరణం మాం పాలయాలోకితైః || ౪౧ ||
పాదారుంతుదమేవ పంకజరజశ్చేటీభృశాలోకితైః
అంగమ్లానిరథాంబ సాహసవిధౌ లీలారవిందగ్రహః
డోలా తే వనమాలయా హరిభుజే హా కష్టశబ్దాస్పదం
కేన శ్రీరతికోమలా తనురియం వాచాం విమర్దక్షమా || ౪౨ ||
ఆమర్యాదమకంటకం స్తనయుగం నాద్యాపి నాలోకిత-
-భ్రూభేదస్మితవిభ్రమా జహతి వా నైసర్గికత్వాయశః |
సూతే శైశవయౌవనవ్యతికరో గాత్రేషు తే సౌరభం
భోగస్రోతసి కాంతదేశికకరగ్రాహేణ గాహక్షమః || ౪౩ ||
ఆమోదాద్భుతశాలి యౌవనదశావ్యాకోచమమ్లానిమత్
సౌందర్యామృతసేకశీతలమిదం లావణ్యసూత్రార్పితమ్ |
శ్రీరంగేశ్వరి కోమలాంగసుమనః సందర్భణం దేవి తే
కాంతోరఃప్రతియత్నమర్హతి కవిం ధిఙ్మామకాండాకులమ్ || ౪౪ ||
మర్మస్పృశో రససిరా వ్యతివిధ్య వృత్తైః
కాంతోపభోగలలితైర్లులితాంగయష్టిః |
పుష్పావళీవ రసికభ్రమరోపభుక్తా
త్వం దేవి నిత్యమభినందయసే ముకుందమ్ || ౪౫ ||
కనకరశనాముక్తాతాటంకహారలలాటికా-
-మణిసరతులాకోటిప్రాయైర్జనార్దనజీవికే |
ప్రకృతిమధురం గాత్రం జాగర్తి ముగ్ధవిభూషణైః
వలయశకలైర్దుగ్ధం పుష్పైశ్చ కల్పలతా యథా || ౪౬ ||
సామాన్యభోగ్యమపి కౌస్తుభవైజయంతీ-
-పంచాయుధాది రమణః స్వయమేవ బిభ్రత్ |
తద్భారఖేదమివ తే పరిహర్తుకామః
శ్రీరంగధామమణిమంజరి గాహతే త్వామ్ || ౪౭ ||
యది మనుజతిరశ్చాం లీలయా తుల్యవృత్తేః
అనుజనురనురూపా దేవి నావాతరిష్యః |
అసరసమభవిష్యన్నర్మ నాథస్య మాతః
దరదళదరవిందోదంతకాంతాయతాక్షి || ౪౮ ||
స్ఖలితకటకమాల్యైర్దోర్భిరబ్ధిం మురారేః
భగవతి దధిమాథం మథ్నతః శ్రాంతిశాంత్యై |
భ్రమదమృతరంగావర్తతః ప్రాదురాసీః
స్మితనయనసుధాభిః సించతీ చంద్రికేవ || ౪౯ ||
మాతర్మైథిలి రాక్షసీస్త్వయి తదైవార్ద్రాపరాధాస్త్వయా
రక్షంత్యా పవనాత్మజాల్లఘుతరా రామస్య గోష్ఠీ కృతా
కాకం తం చ విభీషణం శరణమిత్యుక్తిక్షమౌ రక్షతః
సా నః సాంద్రమహాగసః సుఖయతు క్షాంతిస్తవాఽఽకస్మికీ || ౫౦ ||
మాతర్లక్ష్మి యథైవ మైథిలజనస్తేనాధ్వనా తే వయం
త్వద్దాస్యైకరసాభిమానసుభగైర్భావైరిహాముత్ర చ |
జామాతా దయితస్తవేతి భవతీసంబంధదృష్ట్యా హరిం
పశ్యేమ ప్రతియామ యామ చ పరీచారాన్ ప్రహృష్యేమ చ || ౫౧ ||
పితేవ త్వత్ప్రేయాన్ జనని పరిపూర్ణాగసి జనే
హితస్రోతోవృత్త్యా భవతి చ కదాచిత్ కలుషధీః |
కిమేతన్నిర్దోషః క ఇహ జగతీతి త్వముచితైః
ఉపాయైర్విస్మార్య స్వజనయసి మాతా తదసి నః || ౫౨ ||
నేతుర్నిత్యసహాయినీ జనని నస్త్రాతుం త్వమత్రాగతా
లోకే త్వన్మహిమావబోధబధిరే ప్రాప్తా విమర్దం బహు |
క్లిష్టం గ్రావసు మాలతీమృదుపదం విశ్లిష్య వాసో వనే
జాతో ధిక్కరుణాం ధిగస్తు యువయోః స్వాతంత్ర్యమత్యంకుశమ్ || ౫౩ ||
అధిశయితవానబ్ధిం నాథో మమంథ బబంధ తం
హరధనురసౌ వల్లీభంజం బభంజ చ మైథిలి |
అపి దశముఖీం లూత్వా రక్షః కబంధమనర్తయత్
కిమివ న పతిః కర్తా త్వచ్చాటుచుంచుమనోరథః || ౫౪ ||
దశశతపాణిపాదవదనాక్షిముఖైరఖిలైః
అపి నిజవైశ్వరూప్యవిభవైరనురూపగుణైః |
అవతరణైరతైశ్చ రసయన్ కమితా కమలే
క్వచన హి విభ్రమభ్రమిముఖే వినిమజ్జతి తే || ౫౫ ||
జననభవనప్రీత్యా దుగ్ధార్ణవం బహుమన్యసే
జనని దయితప్రేమ్ణా పుష్ణాసి తత్పరమం పదమ్ |
ఉదధిపరమవ్యోమ్నోర్విస్మృత్య మాదృశరక్షణ-
-క్షమమితి ధియా భూయః శ్రీరంగధామని మోదసే || ౫౬ ||
ఔదార్యకారుణికతాశ్రితవత్సలత్వ-
-పూర్వేషు సర్వమతిశాయితమత్ర మాతః |
శ్రీరంగధామ్ని యదుతాన్యదుదాహరంతి
సీతావతారముఖమేతదముష్య యోగ్యా || ౫౭ ||
ఐశ్వర్యమక్షరగతిం పరమం పదం వా
కస్మైచిదంజలిభరం వహతే వితీర్య
అస్మై న కించిదుచితం కృతమిత్యథాంబ
త్వం లజ్జసే కథయ కోఽయముదారభావః || ౫౮ ||
జ్ఞానక్రియాభజనసంపదకించనోఽహం
ఇచ్ఛాధికారశకనానుశయానభిజ్ఞః |
ఆగాంసి దేవి యువయోరపి దుఃసహాని
బధ్నామి మూర్ఖచరితస్తవ దుర్భరోఽస్మి || ౫౯ ||
ఇత్యుక్తికైతవశతేన విడంబయామి
తానంబ సత్యవచసః పురుషాన్ పురాణాన్ |
యద్వా న మే భుజబలం తవ పాదపద్మ-
-లాభే త్వమేవ శరణం విధితః కృతాఽసి || ౬౦ ||
శ్రీరంగే శరదః శతం సహ సుహృద్వర్గేణ నిష్కంటకం
నిర్దుఃఖం సుసుఖంచ దాస్యరసికాం భుక్త్వా సమృద్ధిం పరామ్ |
యుష్మత్పాదసరోరుహాంతరరజఃస్యామ త్వమంబా పితా
సర్వం ధర్మమపి త్వమేవ భవ నః స్వీకుర్వకస్మాత్కృపామ్ || ౬౧ ||